Kalite Risk Yönetimi – I

14e39bc4e1d02fee6d9dbace7161a58e

Değerli Dostlarım Merhaba

Seri yazılarımdan birisi olan “Kalite Risk Yönetimi” hakkında ilk bölümü bugün önemli hatırlatmaların olduğu “Giriş” ile aktarmaya çalışacağım.

Kalite Risk Yönetimi gibi derin bir konuya geçmeden önce gündelik hayatımızda karşılaştığımız riskleri sıralamak istesek…

Gündelik Risklerimiz*

  • İşe Araba / Bisiklet vb. ile gitmek (bisiklet ile giden var mı bilmiyorum?)
  • İşe Yürüyerek Gitmek
  • Bankaya Para Yatırmak (paranız varsa tabi:))
  • Para / Değerli Eşyaları Yastık Altında Saklamak
  • Piyango Bileti Satın Almak
  • Tüm Haftasonunu Şans Oyunlarında Harcamak

*Listeyi uzatmak elimizde

Risk kelimesi, Fransızca’daki risqué kelimesinden gelmektedir, ve bünyesinde bir çeşit şans elementini de barındırmaktadır. (Littré, 1863) Tehlike kelimesi, risk yönetimi ile ilişkilendirilmiş başka bir terimdir ve Filistin’de Hasart adı verilen kuşatma altındaki bir kalede oynanan bir oyunun adından gelmektedir. (Oxford İngilizce Sözlüğü, 1989)

1990’larda, Amerikan Gıda ve İlaç Kurumu (FDA) tehlike analizi ve kritik kontrol noktaları adı verilen bir yöntemle (HACCP*) bazı belirli üreticileri bazı besinler için risk yönetim prensiplerini kullanmaya özendirmiş ve böylecee muhtemel riskleri kontrol edip görüntüleyebilmiştir. Bu uygulama, düşük asitli konserve yiyeceklerde ve deniz ürünlerinde uygulanmaya başlanmış ve 2001 yılında meyve suları alanında da genişletilmiştir. Birleşmiş Milletler Tarım Birimi et ve tavuk ürünlerindeki bitkisel tüketim adına risk yönetme yöntemlerini kullanmıştır. Gıda ve İlaç Kurumu aynı uygulamanın diğer yiyecek üretim süreçlerinde ve üretici firmalarda kullanılmasını emretmiştir. (2001)

*HACCP hakkında söylenecek çok söz var değerli dostlarım

Risk yönetiminin ve risk değerlendirmelerinin ilaçlar alanında nasıl uygulanabileceğine dair bilgilendirme ise en net haliyle 1998 tarihinde yayımlanan ISO Standartları 14971 belgesinde tanımlanmıştır. Bu gelişmeler, Amerikan Gıda ve İlaç Kurumu’nun 21. yüzyılda risk yönetimi ve risk değerlendirmesi yöntemlerinin İlaç Endüstrisi alanlarında nasıl kullanılabileceği konusunda yönlendirmiştir. Amerikan Gıda ve İlaç Kurumu tarafından düzenlenen ve yayınlanan kılavuzlarda, risk yönetim kavramları yer almaktadır. “Uygun olduğunda”, “Gerekli durumda”, “Kritik koşullarda” gibi risk bazlı kelimeler, bu endüstri alanının gerekli ölçümleri dikkatli bir şekilde yaptığını ve uygun, gerekli, kritik durumların sınırlarını risk yönetimine göre belirlediğini kanıtlamaktadır.

“Risk” kelimesinin köküne doğru yolculuğumuza daha sonra döneceğim ancak bu noktada çoğu kez birinin diğerinin yerine hatalı olarak kullanıldığı bir kaç tanımı da yerine oturtmak gerekiyor.

Tanımlar

Hiç şaşırmayalım, T.C. S.B. TİTCK’nun yeni yayımladığı PIC/S GMP kılavuzu uyumlu Yeni “İyi İmalat Uygulamaları” kılavuzunda “Risk” kelimesi benim sayabildiğim kadarı ile 400’den fazla kez geçmekte. Tabi kelimenin bulunma sıklığını arttıran önemli bir etken “Kalite Risk Yönetimi” adlı başlı başına bir bölümün mevcut olması.

Zarar Ürün kalitesi veya kullanılabilirliğindeki problem nedeniyle sağlığın hasar alması.

Tehlike Potansiyel zarar verici kaynak (ISO/IEC kılavuz 51)

Kalite risk yönetimi Ürün yaşam döngüsü boyunca ilaçların kalitesinde olabilecek risklerin denetim, kontrol, iletişim ve incelenmesini amaçlayan sistematik bir süreç

Risk –Zararın olma olasılığıyla söz konusu zararın şiddetinin kombinasyonudur. (ISO/IEC kılavuzu 51)

Tehlike Örnekleri

  • Ürün steril ya da saf değil
  • Ürün etkisi yetersiz
  • Ürün kontamine olmuş
  • Ürün yanlış etiketlenmiş
  • Ürün açılmıyor ya da yanlış kapatılmış
  • Ürün kayıp ya da kullanılamaz ürün
  • Ürün Red
  • Yetersiz Proses
  • Ürünün yanlış kullanımı
  • Düşük Proses Verimi
  • Ürünün Onay Almaması

Zarar Örnekleri

  • Hastaya Zarar
  • Ürün Tedariğinin Aksaması

Etkin bir şekilde kaliteli farmasötik ilaç ürünleri üretmek günümüz rekabet ortamında oldukça fazla zorluğu da beraberinde getiriyor. Yeterli bir şekile kontrol edilmediklerinde bu zorluklar ürün kalitesine ve hasta güvenliğine risk oluşturmaktadır. (Bkz. Şekil 4,5)

Risk ve Şans Algısı

Çoğu İnsan Riskleri Anlayamaz 

Florida Üniversitesi’nden Kate Dockery’nin Norveç’te 8 Mart 2004 yılında hazırladığı master tezi Aftenposten’a göre, olabilecek şeylerden – olmama ihtimali yüksek olduğunda bile – korkuyoruz fakat olması muhtemel olaylara karşı iyimser bir tavırla yaklaşıyoruz. Dockery’nin örnek olarak verdiği alanlardan biri evlilik. İnsanlar evleniyor, ve %50’lik boşanma oranına kendisini dahil etmeksizin başkalarını bu orana dahil ediyor.

Benzer şekilde, Norveç’de, her yıl trafik kazalarında ölen insan sayısı 350 civarındadır, ve her yıl 350 insan şans oyunlarında 200.000 dolar kazanmaktadır. Şans oyunlarına para harcayan her insan, kendini bahsi geçen 350 şanslı kişiden biri olarak varsaymaktadır ve hiçbiri trafik kazasında ölen 350 kişiden biri olabilme ihtimalini düşünmemektedir – her ikisi de aynı ihtimal oranını temsil etse de. Ayrıca Norveç’te kurtların ne kadar tehlikeli olduğuna dair genel bir tartışma mevcut. İnsanların çoğu, şehrin etrafında en fazla 100 kurt barınmakta olduğu halde onlardan korkuyor ve son 150 yılda kurtlar tarafından öldürülmüş tek bir kişi bile bulunmamakta. Aynı zamanda, hemen hemen herkes her gün trafikte zaman geçiriyor, ve trafikte ölen kişi sayısı her sene 350 ve yaralanan kişilerin sayısı 1000’leri aşmasına rağmen insanlar trafikten kurtlardan korktukları kadar korkmuyor. Şehirde bir kurt görülse, insanlar çocuklarını da arabaya bindirip kaçarlar. Neden trafikten değil de kurtlardan korkuyorlar?

 İlaç Endüstrisindeki Ana Risklerden Bazıları

Tablo 1

Risk

Riski Yüksek Bulan İlaç Üreticileri Yüzdesi

Ruhsatlandırma Riskleri (örn.: Mevcut ya da yeni bir regülasyondan kaynaklanan problemler) % 67
İnsan Kayknakları Riski (örn.: Kilit personelin kaybı, beceri eksikliği) % 42
Finansal Riskler % 41
Politik Riskler (örn.: Hükümetin değişmesi tehlikesi) % 38
İtibar Riskleri (örn.: Ürünlerde ya da markada kamu güveninin azalması) % 37
Döviz Kuru Riskleri (ör.: Değişken kur) % 37
Bilgi İşlem Riskleri ( örn.: Verilen kaybolması, verilere kısıtlı erişim) % 37
Pazar Riskleri (örn.:Pazar değerinin düşmesi) % 29
Ülke Riskleri (örn.: Belirli bir bölgede operasyon yapmak) % 28
Kredi Riski (örn.: Borç geçmişi) % 27
Terörizm % 13
Suç ve Güvenlik % 11
Doğal Afetler ( Ör.: Sel, Deprem, Fırtına vb.) %  9

Şekil 3’de yer alan Riskler durum değerlendirmesi yapabilmemiz için bizlere oldukça önemli ipuçları sunuyor.

Kalite Risk Değerlendirme Piramidi

Screen Shot 2017-09-20 at 13.12.15 Şekil 1

 Şekil 2 

ICH Q9 Süreci

RY

Şekil 2 hakkında bir kaç söz söylemek istiyorum

Hepinizin tebessüm ettiğini düşünüyorum bu şekli gördüğünde. Farmasötik & Biyofarmasötik sektörde en az 3-5 yılı geride bırakan meslektaşlarımız gerek firma içi eğitimlerde gerekse katıldıkları Quality Academia eğitimlerinde bu şekli görmüş ve neredeyse ezberlemiştir.

Peki ne anlatmaya çalışıyor bu şekil?

1. Risk Değerlendirmesi / Proselerinizi Anlayın

Risk Tanımlanması: Proses / kalite tehlikelerini ve neden olabileceği zararı tanımla

Risk Analizi: Tehlikeye hangi durum ya da olayın neden olabilecğine karar ver

Risk Değerlendirme: Tehlike ile ilişkili riski puanla ve sıraya koy

2. Risk Kontrolü- Sonuçlara tepki gösterin

Risk Azaltma: Riskleri hafifleterek prosesi geliştirin

Riski Kabul Et: Riskin kabul edilebilir bir seviyeye indiğine ya da ileri düzey hafifletme ve değerlendirme gerektiğine karar ver.

3. Risk İletişimi

Risk ile ilgili son bilgiler ve hafifletme sonucunda yapılan değişiklikleri paylaşmak, risklerin azaltılması, kalıntı riskler vb. durumları haber vermek amacı ile ilgili taraflar ile iletişime geçin

4. Riskin Gözden Geçirilmesi

Değişikliklerin uygulandığını ve değişikliklerin etkinliğini kontrol etmek için periyodik olarak gözden geçirme yapın

5. Risk Yönetimi

  • Hedeflere ulaşıldığını garanti edecek şekilde prosesteki potansiyel zayıflıkları tanımlayan
  • Potansiyel tehlikleri tanımlayan
  • Meydana gelme olasılığını değerlendiren
  • Proses riskinin kabul edilir olup olmadığına karar veren
  • Rikleri tüm taraflar ile paylaşan
  • Riskleri azaltan
  • Prosesi geliştiren
  • Karar vermeye yardımcı olacak gerekli bilgileri sağlayan

topyekün bir metoddur.

6. Risk Yönetimi Yaklaşımı

  • Hasta güvenliğine olan riskler üzerine odaklanmalı
  • Gelişmiş bir proses anlayışına sahip olunmasını sağlamalı
  • Prosesleri geliştirebilmeli
  • Planlanmalı, mantıksal bir sırada ilerlemeli, dokümante edilmesli
  • Değer katabilmeli
  • Kontrol listesi yaklaşımından kaçınmalı
  • Validasyon programları ile uyumlu ve destekleyici olmalı
  • Dokümante edilmelidir.

Şekli değerlendirdikten sonra sektörümüze dönüp bakacak olur isek acaba günümüz Farmasötik & Biyofarmasötik Endüstrisinde karşılaşılan temel zorluklar nelerdir?

1. Otoritenin gereklilikleri ve beklentilerini anlamak ve uyum sağlamak

Geçmişte FDA İlaç ürünleri ve üretim regülasyonları açısından standart bir kaynak olarak görülmekteydi. Bir çok yabancı sağlık otoritesi FDA tarafından sunulan prensipleri kendi regülasyonlarına adapte etmişlerdi. Ancak Avrupa ve ABD dışı pazarlar geliştikçe firmalar diğer otorite gereklilikleri ve yorumları hakkında ciddi yorum farklılıkları sergiledi. Bir resmi otorite kendi regülasyonlarını modernize etmek istediğinde diğer ülkeler yanlış yorumlama yanlış adaptasyon vb. durumlar ile geride kalabiliyordu.

2. Mevcut Üretim Metodlarına İnovatif teknolojilerin entegrasyonu ve kullanımı

Otomasyon, PAT, Hızlı Mikrobiyolojik Metodlar vb. proses gelişimi risk azaltılması hakkında bir potansiyel sunuyor. Bu sayede proses varyasyonları, insan müdahaleleri, daha güvenilir ürün ve proses testi / izlemesi sağlanabilir. Ancak, bu yeni teknolojiler beraberinde teknolojinin tam olarak anlaşılamamsı vb. yeni riskleri getirmektedir.

3. Mevcut üretim metodlarını yeni ürün ve dozaj formlarına adapte etmek

Bazen denenmiş ve başarılı olmuş eski teknolojiler aynı başarı ile daha yeni teknolojilerde işlemeyebilir.

4. Tesislerin yenilenmesi ile birlikte yeni ürünlerin ve teknolojilerin transfer edilmesi

Etkin bir şekilde ürün üretebilmek için tesisler arasında fiziksel, prosedürel, kültürel farklılıklar olabileceği dikkate alınmalıdır.

5. Organizasyon değişikliği, firma birleşmeleri vb. sonucunda bilgili-deneyimli insan gücünün yitirilmesi

En iyi şekilde hazırlanmış prosedürler ile en mükemmel biçimde kontrol edilen proseslerde bir “grup bilgisi” ne ihtiyaç duyulur. Etkili ve kaliteli bir üretim bir noktaya kadar deneyimler ile kazanılmaktadır. Ancak bu deneyim ya da deneyime sahip olan insanlar artık firmada değil ise bu durumda deneyim esaslı bilgi ne ile yerine konulabilir?

6. Daha karmaşık proseslerdeki ürün, teknoloji, malzeme değişkenlikleri ve birbirileri ile olan ilişkilerinin daha iyi anlaşılma ihtiyacı

Daha karmaşık ürün ve dozaj formları yeni proses geliştirme ve üretim zorlukları getirmektedir.

7. Verimliliği artırırken maliyetleri azalatma ihtiyacı

Farmasötik & Biyofarmasötik Endüstrisinde Kalite 1. Sırada gelen önceliktir ancak kaynak ve maliyetlerin kontrol edilmesi bir çok modern üretim operasyonlarında oldukça yüksek bir öneme sahiptir. Bu durum çoğunluklar YALIN üretim metodlarını akla getirir. Daha az ile daha fazlasını yapabilme. Tüm bunların yanı sıra temelleri sağlam bir Kalite Güvence Sistemi de yerleşik olmalıdır.

8. Sürekli kalite elde edebilmek için proseslerin kontrol edilme ihtiyacı ve farklı kaynaklardan ve lokasyonlardan ürün tedarik etmek

Ürün ve tedariklerin büyümekte olan ülkelerden alındığı 2009’daki Heparin vakasında görüldüğü gibi mevcut ürünlerin güvenilirliğinin test edilerek onaylanması, izlenmesi, kaynakların denetlenmesi ihtiyacı bulunmaktadır.

Şekil 3

ry1

Şekil 4

ry2

Şekil 5

ry4

Değerli Dostlarım gelecek yazımda;

Kalite Risk Yönetimi hakkında bilgi sunmaya ve sürekli olarak hatalı kullanılan ve sizin de aldığınız seviyesiz eğitimlerde hatalı olarak öğrendiğiniz araçlara ve uygulama örneklerine değinmek istiyorum İnşaAllah.

Sevgiler, Selamlar

KAYNAK

  • ICH Q9 Kılavuzu
  • TİTCK İİU Kılavuzu
  • GTHB İİU Kılavuzu
  • FDA, ICH Resmi Web Sitesi dokümanları,
  • Risk Assessment and Risk Management in The Pharmaceutical Industry  / James L. Vesper
  • Risk Management and Risk Assessment for Pharmaceutical Manufacturing  / Tim Sandle
  • PDA Technical Report 54
  • Quality Academia Eğitim Notları